İstanbul Enderun Eğitim ve Kültür Vakfı Sitesi

  • Yazı boyutunu yükselt
  • Varsayılan yazı boyutu
  • Yazı boyutunu düşür
Anasayfa TÜRK/İSLAM BİLİM TARİHİ
Türk-İslam Bilim Tarihi

Ebul İz El Cezerî

E-posta Yazdır PDF


Ebul İz El Cezerî - Su döken Robot  

Batı dünyasında adı kısaca “el Cezeri” olarak bilinen “Bedi'el-Zaman Abu el-izz İsmail el-Razzaz el-Cezeri”, 1136'da Diyarbakır'da doğdu. XIII. yüzyılın başında, Diyarbakır Artuklu Sarayı’nda 32 yıl başmühendislik görevi yaptı. Biz bugün el Cezeri'yi, su saatleri, otomatik kontrol düzenleri, fıskiyeler, kan toplama kapları, şifreli anahtarlar ve robotlar gibi, pratik ve estetik birçok düzeni tasarlayan ve bunların nasıl gerçekleştirileceğini anlatan “Kitab-el Hiyal” adlı kitabın yazarı olarak tanıyoruz.

Ebul İz El Cezerî - Robot FilTarihte sibernetiğin kurucusu olma şerefi onundur. Sibernetik; haberleşme, denge kurma ve ayarlama bilimidir. İnsanlarda ve makinelerde bilgi alışverişi, kontrolü ve denge durumunu inceler. Bu bilim, zamanla gelişerek bugün kullandığımız bilgisayarların ortaya çıkmasını sağlamıştır.

Sibernetik ve otomatik sistemlerin başlangıcı konusunda; Fransızlar Descartes ve Pascal'ı; Almanlar Leibniz'i, İngilizler de R. Bacon'ı öne sürseler de, aslında Cezerî bunu ortaya koyan ve ilim dünyasına sunan ilk bilgindir.

Günümüz fizik ve mekanikçileri, "ısı etkisiyle haberleşerek denge kurma" sisteminin, ilk olarak J. Watt'ın 1780'de regülatörü keşfiyle başladığını söylerler. Fakat bunun da yine Cezerî'ye dayandığı, onun meşhur eseri Kitabü'l-Hiyel'in 171. sayfasındaki şekilde açıkça görülür. Bu sayfada regülatörün şekli, bir kuşun hareketiyle karşılıklı haberleşerek ayarlanmaktadır.

Ebul İz El CezerîKitapta, mühendislikle ilgili 50 farklı aletin plan ve işleyişi hakkında bilgiler de verilmiştir. Bugün, İstanbul’daki Topkapı Sarayı III. Ahmed Kütüphanesi'nde bulunan A3472 kayıtlı yazma, özgün eserin ikinci el bir kopyasıdır. Altı kısımdan oluşan eserde, 50 farklı düzen anlatılmaktadır.

Kitaptaki sistem ve şekiller incelendiğinde, Cezerî'nin büyük bir su mühendisi olduğu görülmektedir. Kitap, kısmen ve ilk defa E. Wiedeman ve F. Hauser tarafından Almancaya çevrilmiş ve 1908-1921 seneleri arasında yayımlanmıştır. 1974'te, Donald R. Hill, eserin tamamını İngilizceye tercüme edip bastırdı. Kitapta anlatılan su saatlerinden biri; Dünya İslam Festivali için Londra Bilim Müzesi'nde örneğe uygun olarak yapılıp çalıştırıldı.

El- Cezerî’nin saatlerinin çalışma sistemi, çoğunlukla aynı mil üstündeki bir gösterge ile üstünden, ucuna ağırlık asılı bir kayış geçen kasnak biçimindedir. Ağırlığın düşüş hızı, yüzen bir cisimle kontrol edilir. Yüzen cisim, kayışın öteki ucuna tutturulur ve içinde bulunduğu kap yavaşça boşaltılır. Bazı durumlarda da, devrilebilen bir kova. otomatik olarak dolmakta ve devrilince bir mandalı iterek, dişlinin bir diş ilerlemesini sağlamaktadır.

El- Cezerî tarafından adapte edilen mekanik prensiplerin çoğu oldukça eskidir. Onun makinelerı dişliler, mandallar, palangalar ve kaldıraçlardan oluşuyordu. Günümüzde bütün motorlu vasıtalarda bulunan “krank mili”ni ilk defa o kullanmıştır.

Eserleri
  • Kitāb fi ma-'rifat al-Hiyal al-handasiyya (Arapça: الجامع بين العلم والعمل النافع في صناعة الحيل , Kitāb fi ma-'rifat al-Hiyal al-handasiyya) 1206 yılında bu eserini tamamlamıştır.
  • Kitâb-ül-Câmi Beyn-el-İlmi vel-Amel-in-Nâfî fî Sınâat-il-Hiyel, (Arapça: بَيْنْ اَلْعِلْمِ وَالْعَمَلِ اَلنَّافِعْ فِي صِناعَةُ الْحِيَلْ , El Câmi-u’l Beyn’el İlmî El-Amelî’en Nâfi fî Sınâ'ati’l Hiyel) "Makine Yapımında Yararlı Bilgiler ve Uygulamalar"

 

1001 İcat: Müslümanlığın Bilim Mirası

E-posta Yazdır PDF

 


İslam aleminin bilime katkısı, Londra'da açılan bir sergiyle İngiltere'nin gündeminde.

"1001 İcat: Müslümanlığın Bilim Mirası" adlı sergide, sekizinci yüzyıldan onsekizinci yüzyıla kadar, yani bin yıl boyunca Müslüman dünyasının tıptan gökbilimine dek bilimsel alandaki çeşitli katkıları gözler önüne seriliyor.

Londra Bilim Müzesi'nde açılan sergide, 700-1700 yılları arasındaki bin yıllık döneme ait, Ortaçağ'da Arap doktorların, gökbilimcilerin kullandığı araç gereçten, 13. yüzyılda bugün Türkiye'de bulunan Cizre'de yapılmış bir saate kadar bir çok ilginç tasarım var.

Filli saat, aslında serginin en dikkat çeken parçalarından. 1206'da tasarlanıp yapılmış olan orijinal saatin maketi, altı metre yüksekliğinde.

Dev bir fil yontusunun üzerine oturtulmuş saatin akrep ve yelkovanı ejderhalara benzetilmiş. Ayrıca saat başlarının vuruşuyla birlikte hareket eden sarıklı bir takım robotlar var. Saat, daha önce antik Yunan'da da kullanılan bir su düzeneğiyle çalışıyor.

Devamını oku...
 

Çin’de bir Osmanlı Üniversitesi

E-posta Yazdır PDF


II. Abdülhamid’in Çin’de 1908’de kurdurduğu ve hâlâ ayakta duran Hamidiye Üniversitesi'nin bilinmeyen hikâyesi…

Sultan II.Abdülhamid28 Nisan 1901’de İstanbul’dan sessiz sedasız yola çıkan, İzmir ve İskenderiye’ye uğrayıp Kızıldeniz’i aşarak Uzak Doğu’ya yönelen Nemçe (Avusturya) vapuru Batı’nın bölgedeki ajan ve diplomatlarını hareketlendirmişti. Vapur henüz Çin’e ulaşmadan Pekin’deki Batılı sefaretler başkentlerine kriptolu mesajlar gönderir: “İstanbul’daki ‘kurnaz Sultan’ Çinli Müslümanları kendine çekmek üzere yeni hamlelere girişti. 9 kişilik temsil heyeti Çin’e geliyor.”
Osmanlı temsil heyeti uzun ve meşakkatli bir yolculuğun ardından Çin’e ulaştığında, bölgede âdeta bayram havası eser. Şanghay Limanı’na gelen vapuru görmek isteyen Çinli Müslümanlar izdihama yol açar. Sadece Batılı gazeteler değil, tüm dünya basını bu kritik ziyarete geniş yer verir o tarihlerde.

Çin yönetimi, ülkelerine gelen Osmanlı heyetini memnuniyetle karşılasa da, o dönemde bu ülkeyi sömüren Batılı ülkeler tedirgindi. Bizzat Sultan II. Abdülhamid tarafından görevlendirilen Mirliva (Tuğgeneral) Enver Paşa’nın (İttihatçı Enver Paşa değil) hangi amaçla Çin’e geldiğini merak ediyorlardı. Hâliyle paşa, ikinci eşi, iki kâtip, iki âlim, iki asker ve uşaklardan oluşan heyet yaklaşık 4 ay süren ziyaret boyunca Batılı ajan ve elçilerin çemberindeydi. Akıcı Fransızcası, etkileyici hitabetiyle Enver Paşa, Çinli Müslümanlar ve yabancı elçilere II. Abdülhamid’in barış mesajlarını getirmek için geldiklerini söylüyordu. Ama Batılılar bu açıklamayı pek inandırıcı bulmamıştı.

Devamını oku...
 

Beyazıt Devlet Kütüphanesi 125. Yaşında

E-posta Yazdır PDF


2.Abdülhamit'in özel bütçesinden ayrılan kaynakla Beyazıt Camisi'nin ahırında kurulan Beyazıt Devlet Kütüphanesi'nin 125. yaşı törenle kutlanacak.

Beyazıt Kütüphanesi

İSTANBUL - Kütüphanenin Müdür Vekili Süheyla Şentürk, Osmanlı döneminde kütüphanelerin daha çok vakıflar, padişah veya eşleri tarafından kurulduğunu belirterek, 1880’li yıllarda vakıfların elindeki kitapların dağıldığını gören yetkililerin, kitapları bir araya toplamak için kütüphane kurmaya karar verdiğini anlattı.

Kuruluşu ile yakından ilgilenen Sultan 2. Abdülhamit’in kütüphaneye özel bütçesinden para aktardığını kaydeden Şentürk, "milli kütüphane" olarak düşünülen Beyazıt Devlet Kütüphanesinin devlet eliyle kurulan ilk kütüphane olduğunu söyledi.

Bina olarak Beyazıt Camisi’nin imaret kısmındaki ahırın seçildiğini ifade eden Şentürk, "Ahır onarıma başlanıldığında epey konuşmalar oluyor ’Ahırdan da kütüphane olur mu?’ diye. Onarıma 1882 yılında başlanıyor ve kütüphane 1884 yılında açılıyor" diye konuştu.

Kütübhâne-i Umûmî-i Osmânî
                 Kütüphanenin kitabesi: “Kütübhâne-i Umûmî-i Osmânî”

Hiç kitabı bulunmayan kütüphanenin raflarına, açılışa gelenlerin getirdiği "Naima tarihlerinin" konulduğunu belirten Şentürk, şu bilgileri aktardı:
"Kütüphane, saray mobilyası olan kadife koltuklar, cilalı masalar ve dolaplarla donatılmış. Bunu görenler hemen bağış yapmaya başlamış. Kütüphanenin üçüncü yılında kitap sayısı 4 bine ulaşmış. Ondan sonra da giderek kitap sayısı artmış. Bugün kütüphanede 600 bine yakın kitap var. Bunların 11 bin 120’si el yazması eserler, 27 bin 357’si harf inkılabı öncesi matbu, 70 bini yabancı dilde kitaplar, diğerleri de Türkçe kitaplar.

Beyazıt Kütüphanesi - 1900'de
                                    Kütüphanenin 1900'deki görünümü

Çok değerli el yazması kitaplarımız var. Bunlardan bazıları, 1850-1854 yılları arasında hazırlanan ve Osmanlı zamanında derlenen ilk yazma eserlerin toplu kataloğu olan ’Al-Asar al-Aliyye fi Hazain-al-Kütüb al-Osmaniyye’, 893 yılında yazılan ve Türkiye’de Kur’an-ı Kerimlerin haricinde en eski yazma kitap olarak bilinen ’Kitab al-Ma’şür min al-lügat’, serlevha, cetveller ve tezhiplerle süslü bir eser olan 1556 tarihli ’Abu’l-Fath al-Tabrizi’, Suudi Muhammed Amir Hasan’ın 1581 yılında yazdığı tezhipli ve minyatürlü ’Kitab-ı İklim-i Cedid’ adlı coğrafya kitabının dünyadaki beş nüshasından biri, Erzurumlu İbrahim Hakkı’nın 1756 tarihli ’Marifetname’ adlı eseri, Mevlana Celaleddin Rumi’nin 1609 tarihli ’Mesnevi’ adlı eseri."

Devamını oku...
 

Türk Eğitim Tarihi / Literatür Dergisi

E-posta Yazdır PDF


Literatür Dergisi - Türk Eğitim Tarihi

 

Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi’nin Güz 2008 sayısı, daha önceki sayılarında dolaylı olarak ve ilgili konu çerçevesinde yer verdiği bir hususu; Türk eğitim tarihi literatürünü konu ediniyor. Bu sayıda; Osmanlı’dan Cumhuriyet’e eğitim tarihi alanında ortaya konmuş eserler ve müesseseler; kaynakları, yaklaşımları, müellif ve müessirler, diğer sayılarda ele alınan hususlar da dikkate alınarak, olabildiğince etraflı bir şekilde ortaya konmaya, değerlendirilmeye çalışıldı. Böylece müteakip dönemlerde yapılacak çalışmalar açısından bir başvuru kaynağı olmayı hedefledik.

Derginin bu sayısındaki yazılar, diğerlerinde olduğu gibi, ana hatları ile; değerlendirmeler, söyleşiler, kaynaklar ve tanıtımlar olmak üzere dört grup halinde tasnif edildi ve sıralandı.

devamı> 



-------------------------------------------------------------------------------

  • Osmanlı İmparatorluğu’nda Modernleşme ve Eğitim
    Modernization and Education in the Ottoman Empire
    MEHMET Ö. ALKAN
    9-84 s
  • Osmanlılarda İlköğretimin Tarihi
    The History of Primary Education in the Ottoman Empire
    MEFAİL HIZLI
    85-106 s
  • Tekke Eğitimi ve Literatürü
    The Literature on Education in Dervish Lodges
    MUSTAFA KARA
    107-138 s
  • Medrese ve Tekke Dışındaki Eğitim Müesseseleri Tarihi Literatürü
    The Literature on the History of Educational Institutions Other than the Medrese and Dervish Lodge
    SALİM AYDÜZ
    139-180 s
  • Osmanlı İmparatorluğunda Gayrimüslimlerin Eğitimi Üzerine
    On the Education of Non-Muslims in the Ottoman Empire
    M. MACİT KENANOĞLU
    181-206 s
  • Türkiye'deki Yabancı Okullar Üzerine Yapılan Çalışmalar
    Studies on Foreign Schools in Turkey
    AYŞE AKSU
    207-242 s
  • II. Abdülhamid Dönemi Eğitimi ve İdeolojisi Üzerine Tartışmalar
    Debates on Education and its Ideology during the Reign of the Hamidian Era
    MUSTAFA GÜNDÜZ
    243-286 s
  • Eğitim Merkezli Etkileşim: Osmanlı ve Rusya Türkleri
    Education-based Interaction: Ottoman and Russian Turks
    AHMET KANLIDERE
    287-320 s
  • Cumhuriyet Dönemi Eğitim Tarihi
    The History of Education during the Republican Period
    MUSTAFA ERGÜN
    321-348 s
  • Üniversite ve Özerklik: Tek Parti Döneminde Yüksek Öğretim (1923-1946)
    University and Autonomy: Higher Education during the Single-Party Period (1923-1946)
    ALİ ARSLAN MUSTAFA SELÇUK
    349-370 s
  • Halk Eğitiminin Başarısı ve Başarısızlığı
    Success and Failure of Public Education
    ELİF EKİN AKŞİT
    371-398 s
  • Türkiye’de Din Eğitimi Tarihi Literatürü
    The Literature on the History of Religious Education in Turkey
    MUSTAFA ÖCAL
    399-430 s
  • Mehmet İpşirli ile Medreseler ve Ulema Üzerine
    An Interview with Mehmet İpşirli on Medreses and Ulama

    451-470 s
  • Yahya Akyüz ile Türk Eğitim Tarihi Üzerine
    An Interview with Yahya Akyüz on History of Education

    471-486 s
  • Türkiye’de Öğretmen Yetiştiren Kurumlar Tarihi Literatürü
    The Literature of Teacher Training Institutions in Turkey
    CEMİL ÖZTÜRK
    487-520 s
  • Eğitim Enstitülerinden Eğitim Fakültelerine Türkiye’de Öğretmen Yetiştirmek
    From Institutes of Education to Faculties of Education: Training Teachers in Turkey
    BETÜL BATIR
    521-538 s
  • Osmanlı Eğitim Tarihinin Arşiv ve Yazma Kaynakları
    Manuscripts and Archival Sources of the History of Ottoman Education
    MEFAİL HIZLI
    577-592 s
  • Osmanlı Medrese Müfredatına Dair Çalışmalar: Nereden Nereye?
    Studies on the Ottoman Medrese Curriculum
    ŞÜKRAN FAZLIOĞLU
    593-610 s
  • Klasik Osmanlı Eğitim Sisteminin İki Büyük Temsilcisi: Fatih ve Süleymaniye Medreseleri
    Two Great Representatives of the Classical Ottoman Education System: Fatih and Süleymaniye Medreses
    TUNCAY ZORLU
    611-628 s
  • Münif Paşa: İntişar-ı Ulûm u Maarife Adanmış Bir Ömür
    Münif Paşa: A Life Dedicated to the Expansion of the Sciences and Education
    F. SAMİME İNCEOĞLU
    629-652 s
  • Emrullah Efendi ve Tuba Ağacı Nazariyesi
    Emrullah Effendi and His Theory of the Tuba Tree
    MERYEM ÜKE
    653-664 s
  • Hasan Âli Yücel: İcraatları ve Eserleriyle Bir Eğitim Bakanının Portresi
    Hasan Âli Yücel: The Portrait of a Minister of Education, his Policies and Works
    YÜCEL BULUT
    665-684 s
  • Osman Nuri Ergin: Eğitim Tarihimizin Kırkanbar Müellifi
    Osman Nuri Ergin: Kırkanbar Author of our History of Education
    ALİ ADEM YÖRÜK
    685-706 s
  • Maarif Tarihimize Dair Eser Veren Kütüphanecinin Hayat Hikâyesi
    Aziz Berker: The Life Story of a Librarian who Wrote on the History of Education
    ALİ BİRİNCİ
    707-712 s
  • İsmayıl Hakkı Baltacıoğlu: Bir Ömür Pedagoji
    İsmayıl Hakkı Baltacıoğlu: A Life Devoted to Pedagogy
    FİLİZ MEŞECİ GIORGETTI
    713-726 s
  • Maârif-i Umûmiyye Nezâreti Tarihçe-i Teşkîlât ve İcraatı Üzerine Bir Değerlendirme
    A Review on the Maârif-i Umûmiyye Nezâreti Tarihçe-i Teşkîlât ve İcraatı
    MUSTAFA SELÇUK
    727-732 s
  • Ulusal ve Uluslararası Dergilerde Türkiye Araştırmaları Haziran 2008-Aralık 2008
    Turkish Studies in the National and International Periodicals June 2008-December 2008

    733-768 s
 


Sayfa 2 - 2